Verzoening met het verleden, dat is wat Duitsland de jaren na de Tweede Wereldoorlog onder toeziend oog van heel Europa heeft moeten bewerkstelligen. Grootste trauma van het land is nog steeds het mislukken van de Weimarrepubliek, waardoor Adolf Hitler in 1933 aan de macht kon komen. In zijn Nazi-Duitsland werden miljoenen Joden vergast in vernietigingskampen, die voornamelijk op Poolse grond lagen.

Na jarenlang debat in de Duits Bondsdag over hoe het lot van zoveel Joden moest worden herinnerd, werd in mei 2005 midden in de stad het gigantische Denkmal für die ermordeten Juden Europas onthuld. Op een oppervlakte van bijna 20.000 meter staan 2711 betonnen zuilen, die soms wel 5 meter hoog zijn. Deze staan in het midden van een kuil, waardoor je van buitenaf nooit weet hoeveel mensen er binnenin het kunstwerk zijn. Als je zelf door dit betonnen woud loopt, waan je je in een andere wereld. Af en toe zie je in de verte andere personen opduiken, geluiden dringen maar mondjesmaat door. Door alle zuilen een stukje over te laten hellen creëerde ontwerpen Peter Eisenman een nog extra ongemakkelijke en verwarrende ervaring. Zelf vergelijkt hij het binnengaan van het monument als onder water gaan, naar een idee van Holocaust-overlevende Primo Levi: ‘Gevangenen waren niet langer in leven, maar ook niet dood. Ze leken weg te zakken in een persoonlijke hel.’

Door de pijnlijke geschiedenis kon bij de bouw van het Denkmal enige controverse niet ontbreken. Kritiek was er op het feit dat het monument maar een deel van de slachtoffers van de nazi’s herdacht. Daarnaast vonden veel mensen het ontwerp van Eisenman te groot en te abstract. Maar de problemen begonnen pas echt toen in 2003 de eerste zuilen waren neergezet. De chemische laag die de zuilen tegen graffiti moesten weren bleek door een dochter van Degussa, het bedrijf dat in de Tweede Wereldoorlog Zyklon B voor de gaskamers had geleverd, te zijn geproduceerd. De bouw werd stilgelegd, maar toen bleek dat het product ook in de fundamenten zelf zat ging men toch door met het plaatsen van de zuilen. De gemoederen werden uiteindelijk gesust doordat Degussa afstand nam van de gedane leveringen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het vreemde is dat ondanks de grimmige sfeer het monument in de zomer een soort hang-out plek lijkt te zijn. Vooral toeristen hebben de ondoorgrondelijke neiging om van de zuilen een waar picknickoord te maken en de verleiding om de zuilen te beklimmen lijkt moeilijk te weerstaan. Eisenman zelf lijkt met deze activiteiten weinig problemen mee te hebben: hij wil juist dat iedereen het kunstwerk op zijn eigen manier beleefd.

De bedoeling is dat met de plaatsing van dit monument de Holocaust nooit meer uit de collectieve herinnering zal verdwijnen. Het is daarmee tegelijkertijd een waarschuwing voor hedendaagse vormen van nazisme, die ook hier in Berlijn belichaamd worden door groepen neo-nazi’s die je soms over straat ziet struinen. Deze confrontaties met het verleden roepen in Berlijn grote beroering op. Hoewel elke weldenkend mens kan beamen dat er nooit meer een genocide mag plaatsvinden, draven de Duitsers aan de andere kant misschien soms wel een beetje door. Over het feit dat onze eigen Geert Wilders op de voorpagina van de linkse Tageszeitung met Adolf Hitler vergeleken wordt, lijkt in ieder geval niemand zich over druk te maken.